Cupiditate audiendi, ingressus est sic loqui Scipio: «Catonis hoc senis est, quem ut scitis unice dilexi maximeque sum admiratus, cuique vel patris utriusque iudicio vel etiam meo studio me totum ab adulescentia dedidi; cuius me numquam satiare potuit oratio; tantus erat in homine usus rei publicae, quam et domi et militiae cum optime tum etiam diutissime gesserat, et modus in dicendo, et gravitate mixtus lepos, et summum vel discendi studium vel docendi, et orationi vita admodum congruens. Is dicere solebat ob hanc causam praestare nostrae civitatis statum ceteris civitatibus, quod in illis singuli fuissent fere quorum suam quisque rem publicam constituisset legibus atque institutis suis, ut Cretum Minos, Lacedaemoniorum Lycurgus, Atheniensium, quae persaepe commutata esset, tum Theseus tum Draco tum Solo tum Clisthenes tum multi alii, postremo exsanguem iam et iacentem doctus vir Phalereus sustentasset Demetrius, nostra autem res publica non unius esset ingenio sed multorum, nec una hominis vita sed aliquot constituta saeculis et aetatibus. Nam neque ullum ingenium tantum extitisse dicebat, ut quem res nulla fugeret quisquam aliquando fuisset, neque cuncta ingenia conlata in unum tantum posse uno tempore providere, ut omnia complecterentur sine rerum usu ac vetustate. Quam ob rem, ut ille solebat, ita nunc mea repetet oratio populi Romani originem; libenter enim etiam verbo utor Catonis. Facilius autem quod est propositum consequar, si nostram rem publicam vobis et nascentem et crescentem et adultam et iam firmam atque robustam ostendero quam si mihi aliquam, ut apud Platonem Socrates, ipse finxero.

Mentre tutti erano presi da un ardente desiderio di sentire, Scipione così cominciò a parlare " Questo è un detto di Catone, che io ho amato in maniera unica e ammirato sommamente, a cui mi sono dedicato anima e corpo dall'adolescenza sia per consiglio di ambedue i miei padri, o anche per mia propensione; Non ne ebbi mai abbastanza della sua facondia; grande era in quell'uomo la conoscenza dello stato, che aveva retto in pace e in guerra sia in maniera egregia, sia per lunghissimo tempo, e il modo di parlare, il lepore misto alla gravità, il grandissimo desiderio di imparare ed insegnare e la vita del tutto rispondente alle parole. Era solito dire che la nostra costituzione era superiore a quelle di tutte le altre città, poiché in esse vi erano stati singoli personaggi dei quali ognuno aveva dato vita ad un suo stato con leggi ed istituzioni sue- Come Minosse l'aveva creato a Creta, Licurgo a Sparta, ad Atene, dove era cambiato spessissimo, prima Teseo, poi Dracone, poi Solone, distene, successivamente tanti altri, infine quell'uomo sapiente, Demetrio Falereo, l'aveva sostentato quando era allo stremo e moribondo. Ma il nostro stato non era frutto dell'ingegno di uno solo ma di molti, e non era stato costituito nello spazio di una singola esistenza, ma in diversi secoli e generazioni. Infatti diceva che non era mai esistito un ingegno talmente grande a cui nulla sfuggisse, né tutte le menti ingegnose riunite in una sola potevano in una sola epoca provvedere ad abbracciare l'intero insieme senza esperienza e lungo tempo. Per questo motivo il mio discorso ora ripercorrerà le origini della gente romana; infatti ben volentieri faccio uso di una parola di Catone, invero raggiungerò più agevolmente il risultato che mi sono proposto, se vi mostrerò la nascita, la crescita, l'età adulta, la solidità e vigorìa del nostro stato, che se ne immaginerò uno fittizio, come fa Socrate nelle opere platoniche